Yon mo, yon fwontyè, yon masak : 89 an apre, memwa reteJodi 2 oktòb 2026 la make 89 an depi kòmansman Masak Pèsil la, an 1937, youn nan paj ki pi trajik nan listwa relasyon ant Ayiti ak Repiblik Dominikèn. Nan epòk sa a, peyi vwazen an te anba rejim diktatoryal Rafael Leónidas Trujillo, lè yon kanpay vyolans te vize sitou Ayisyen ak moun ki te gen orijin ayisyen nan zòn fwontyè a.
Pou konprann kijan yon trajedi konsa te rive pran yon dimansyon enpòtan, fòk nou retounen nan mwa oktòb 1937 la.
Pandan plizyè jou, sòlda dominiken yo te touye yon kantite moun ki toujou difisil pou etabli avèk presizyon. Diferan rechèch istorik bay chif ki pa menm. Plizyè sous pale de plizyè milye viktim, pandan kèk estimasyon rive nan plis pase 20 mil moun. Gason, fanm ak timoun te pami moun ki te pèdi lavi yo.
Men, nan mitan tout vyolans sa a, yon mo pral vin make listwa: « perejil ».
Mo « perejil », ki vle di pèsi an panyòl, rete youn nan senbòl ki pi fò ki asosye ak evènman an. Dapre plizyè temwayaj ak sous istorik, sòlda yo te konn mande kèk moun pwononse mo sa a pou ede yo fè diferans ant moun yo te konsidere kòm Ayisyen ak moun yo te konsidere kòm Dominiken.
Nan kèk temwayaj, yo rakonte sòlda yo te konn montre yon branch pèsi epi mande moun nan: « ¿Qué es esto? », sa vle di: « Kisa sa ye? ». Repons yo te espere a se te « perejil ». Fason moun nan te pwononse mo a te kapab sèvi kòm yon siy pou idantifye l.
E se la trajedi a pran yon lòt dimansyon: yon mo, yon pwononsyasyon, te kapab vin tounen yon kesyon lavi oswa lanmò.
Moun yo te konsidere kòm sispèk te kapab sibi vyolans. Sepandan, istoryen yo pa prezante tout detay sou metòd sa a menm jan. Se poutèt sa, kèk nan eleman sa yo dwe rete prezante kòm temwayaj istorik, olye yo konsidere yo kòm reyalite ki etabli san okenn diskisyon.
Men, pi lwen pase mo a ak fason yo te itilize l, se konsekans vyolans lan ki rete pi lou.
Nan zòn fwontyè a, vyolans lan te pran yon gwo dimansyon. Moun ki t ap viv nan kominote yo te ekspoze ak asasina, pandan anpil lòt te pran direksyon Ayiti pou chape anba vyolans lan.
Dèyè non Masak Pèsil la, se pa sèlman yon chif nou jwenn.
Se fanmi ki te pèdi moun pa yo.
Se timoun ki te pèdi paran yo.
Se paran ki te wè pitit yo disparèt.
Se kominote ki te kraze anba yon vag vyolans ki kite mak li nan memwa kolektif de pèp ki pataje menm zile a.
E se mak sa a ki fè evènman an depase yon senp paj nan yon liv listwa.
89 an apre, Masak Pèsil la kontinye rete yon pati enpòtan nan listwa Ayiti ak Repiblik Dominikèn. Li raple nou tou konsekans vyolans ki baze sou orijin, idantite ak diskriminasyon kapab genyen sou lavi moun.
Jodi a, pandan n ap make 89 an depi kòmansman Masak Pèsil la, se yon moman pou n sonje viktim yo, konsève memwa yo epi kontinye rakonte listwa avèk verite, presizyon ak responsabilite.
Paske si listwa konsève dat la, se memwa ki konsève moun ki te dèyè dat la.
Masak Pèsil la pa dwe rete sèlman yon non nan liv listwa.
Dèyè non sa a, gen lavi moun.
Gen fanmi.
Gen kominote.
Gen moun ki te leve yon maten san yo pa konnen si yo t ap rive wè solèy jou apre a.
E 89 an apre, kesyon memwa a toujou rete la: kijan pou yon pèp sonje yon trajedi san li pa kite tan efase verite a?
Repons lan pase nan memwa, nan dokimantasyon, nan edikasyon ak nan transmisyon listwa bay jenerasyon k ap vini yo.
Paske bliye se riske pèdi leson listwa a pote.
89 an pase.
Fwontyè yo chanje.
Jenerasyon yo chanje.
Men memwa rete.
E jodi a, lè non Masak Pèsil la leve ankò, se pa sèlman pou n konte mò yo.
Se pou n sonje moun yo.
Se pou n sonje diyite yo.
Se pou n sonje listwa yo.
E sitou, se pou n fè memwa tounen yon leson pou jenerasyon k ap vini yo, pou lavi moun pa janm mezire selon orijin li, lang li oswa koulè po li.
Paske tan ka pase…
Jenerasyon ka chanje…
Men yon pèp ki konnen listwa li pa dwe kite memwa viktim li yo disparèt.
89 an apre, nou sonje.
Nou rakonte.
Nou transmèt.
Paske listwa ka ekri sou papye, men se memwa ki fè l rete vivan.
